abituriyent ingilis dili 24 test sualı tətbiqdə

Direct and Indirect Speech (Birbaşa və Dolayı Nitq) — qayda və nümunələr

Birbaşa nitqi (Direct Speech) dolayı nitqə (Indirect/Reported Speech) çevirərkən dörd şey dəyişir: fellərin zamanı geri sürüşür (backshift), sual və əmr cümlələri fərqli quruluş alır, əvəzliklər danışanın nöqteyi-nəzərindən uyğunlaşdırılır və zaman/yer zərfləri (today, here, tomorrow və s.) məsafəli formaya keçir. Bu bölmə bütün dörd qaydanı situasiyalı nümunələrlə izah edir.

A — Fellərin zamanının geriyə sürüşməsi (Tense Backshift)

Present Simple/Continuous → Past Simple/Continuous

Nitq feli (said, told) keçmiş zamanda olduğu üçün sitatdakı fel də bir pillə geri sürüşür: Present Simple → Past Simple, Present Continuous → Past Continuous.

• İş yoldaşının dediklərini başqa həmkarına çatdırırsan: He said (that) he worked in a bank. ("I work in a bank" — Present Simple, nitq feli keçmiş olduğu üçün Past Simple-ə (worked) sürüşür.)
• Dostunun telefonla nə etdiyini sonradan xatırladırsan: She said that she was reading a novel. ("I am reading a novel" — Present Continuous → Past Continuous.)

Present Perfect/Past Simple → Past Perfect

Present Perfect və Past Simple hər ikisi dolayı nitqdə bir pillə də geri sürüşərək Past Perfect-ə çevrilir.

• Bir tanışının artıq bitirdiyi işi başqasına danışırsan: He said that he had finished his homework. ("I have finished my homework" — Present Perfect → Past Perfect.)
• Dostunun keçən il getdiyi səfər haqda dediyini ötürürsən: She said that she had visited Paris the previous year. ("I visited Paris last year" — Past Simple → Past Perfect, həm də "last year" → "the previous year" dəyişir.)

Modal fellər: will→would, can→could, may→might, must→had to

Modal fellər də eyni məntiqlə geri sürüşür: will→would, can→could, may→might, must (məcburiyyət)→had to. (Should, would, could, might artıq özləri "keçmiş" formalarda olduğu üçün dəyişmir.)

• Sabah zəng edəcəyini vəd edən dostunun sözünü ötürürsən: He said that he would call me the next day. ("I will call you tomorrow" — will → would, tomorrow → the next day.)
• Kiminsə üzgüçülük bacarığından danışırsan: She said that she could swim very well. ("I can swim very well" — can → could.)
• Vacib bir tapşırığı xatırlatdığını ötürürsən: She said that she had to finish that report that day. ("I must finish this report today" — must (məcburiyyət) → had to; this→that, today→that day.)

B — Dolayı suallar (Reported Questions)

Bəli/Xeyr sualları: if / whether

Cavabı bəli/xeyr olan suallar dolayı nitqdə if və ya whether bağlayıcısı ilə verilir; sual üçün istifadə olunan köməkçi fel (do/does/did) itir, söz sırası bəyanat (statement) sırasına düşür.

• Kiminsə sadə sualını ötürürsən: She asked him if he liked coffee. ("Do you like coffee?" — bəli/xeyr sualı if/whether ilə verilir, köməkçi "do" itir, söz sırası "he liked" olur.)
• Telefon istəyən adamın sualını çatdırırsan: She asked me if she could use my phone. ("Can I use your phone?" she asked me — "I"→"she", "your"→"my", can→could.)

Wh- sualları: sözlərin normal (bəyanat) sırası

Wh- sual sözü (where, what, when, why, how...) dolayı nitqdə saxlanılır, amma söz sırası artıq sual deyil, adi cümlə sırasıdır (subject + verb); köməkçi fel işlənmir.

• Kimsə ona ünvanını soruşduğunu deyirsən: He asked her where she lived. ("Where do you live?" — sual sözü (where) qalır, söz sırası "she lived" olur, "do" itir.)
• Məmurun sualını ötürürsən: The officer asked what her name was. ("What is your name?" — söz sırası "her name was" (subject+verb), sual sırası "was her name" deyil.)