Zaman formaları və modal fellər — qayda və nümunələr
Bu bölmənin 100 sualının böyük əksəriyyəti iki şeyi yoxlayır: modal fellərin (bacarıq, məcburiyyət, zərurət) düzgün seçimini və iki keçmiş hərəkəti düzgün ardıcıllıqla vermə bacarığını (Past Simple və Past Perfect). Magistr imtahanında bu mövzular ən çox xəta edilən yerlərdəndir.
A — Modal fellər: bacarıq, məcburiyyət, zərurət
Can/could və be able to
Can/could ümumi bacarığı, be able to isə həm ümumi, həm konkret (bir dəfəlik) nailiyyəti bildirə bilir. Konkret, çətinliklə əldə edilmiş bir dəfəlik nəticə üçün adətən was/were able to üstünlük təşkil edir, sadəcə could deyil.
- Yay tətilində gölə çimərliyə gedəndə bacın hamıdan qabaq suya atılır və heç kimdən kömək istəmir — onun bu barədə ümumi bacarığını dostuna təsvir edirsən: She can swim very well. (Bu, indiki zamanda malik olduğu ümumi bacarıqdır, konkret bir yarışda üzməsi yox.)
- Aeroportda ağır çamadanını qaldırmağa çalışan bir qadına kömək təklif edirsən, çünki onun özü bunu bacarmadığını görürsən: She couldn't lift the heavy bag. (Ümumi/nəticəyə əsaslanan bacarıqsızlıq — konkret cəhddə uğursuzluq.)
- Yanğın zamanı bina tüstü ilə dolmuşdu, amma bir işçi çətinliklə də olsa özünü çölə çıxara bildi — bu hadisəni sonradan həmkarlarına danışırsan: He was able to escape. (Konkret, bir dəfəlik nailiyyət — could əvəzinə was able to işlənir, çünki bu, çətinliklə əldə edilmiş nəticədir.)
Must və have to
Must subyektiv (danışanın öz fikrincə olan) məcburiyyəti və ya güclü ehtimalı, have to isə obyektiv, xarici şəraitdən doğan zərurəti bildirir. Mustn't — qadağa, needn't/don't have to — ehtiyacın olmaması deməkdir və bunlar bir-birini əvəz etmir.
- Konsertin başlamasına 10 dəqiqə qalıb, sən isə hələ evdəsən — vaxtın azaldığını görüb özünə deyirsən: You must leave now. (Bu, günün gedişindən doğan təcili zərurətdir — kiminsə əmri yox, sənin öz məntiqi qənaətindir.)
- Bu gün bütün əməkdaşlar üçün məcburi yığıncaq təyin olunub və sən bunu istəsən də dəyişə bilməzsən: I have to work today. (İşəgötürəndən gələn xarici qayda — sənin öz istəyin deyil.)
- Yanacaqdoldurma məntəqəsində siqaret yandırmaq istəyən bir sürücünü görüb xəbərdar edirsən: You mustn't smoke here. (Qəti qadağa, təhlükə səbəbindən — tövsiyə deyil.)
- Bacın avtobus dayanacağında səni gözləyəcəyini deyir, amma sən artıq təksi tutmusan və evə çatacaqsan — ona zəng edib bildirirsən: You needn't wait for me. / You don't have to wait for me. (Heç bir qadağa yoxdur, sadəcə gözləməyə ehtiyac yoxdur, istəsə gözləyə bilər.)
Keçmişdə məcburiyyət
Keçmişdə məcburiyyət üçün must-un əvəzinə had to işlədilir, çünki must-un keçmiş forması yoxdur.
- Dünən işdən sonra dostunla oturmaq istəyirdin, amma son qatarını qaçırmamaq üçün tez getməli oldun: I had to leave yesterday. (Must-un keçmiş forması yoxdur, ona görə keçmiş məcburiyyət üçün had to işlədilir.)
Mənfi mübtəda (nobody, no one) və fel forması
Nobody, no one kimi artıq mənfi məna daşıyan mübtədalardan sonra fel adi (müsbət) formada qalır — İngilis dilində ikiqat inkar (double negative) olmaz.
- Sinifdə müəllim qəribə bir hadisəni izah etməyi kimdən xahiş etsə də, heç kim bunu bacarmadı: Nobody could explain it. ("Nobody" artıq mənfi məna daşıyır, ona görə fel "couldn't" yox, müsbət "could" formasında qalır — ikiqat inkar olmaz.)
B — Modal fellərin mənası
| Modal fel | Məna | Situasiya və nümunə |
|---|---|---|
| must | güclü öhdəlik / məntiqi qənaət | Dostun uzun səyahətdən təzəcə qayıdıb və üzü yorğun görünür. Onun vəziyyətini görüb məntiqi nəticə çıxarırsan: You must be tired. ("Yəqin ki, yorğunsan" — bu, əmr yox, müşahidəyə əsaslanan ehtimaldır.) |
| have to | obyektiv zərurət | Şirkətin qaydasına görə bu gün hamı ofisdə olmalıdır — bu sənin öz istəyin deyil, işəgötürənin qoyduğu tələbdir: I have to work today. (İstəsən də, istəməsən də, xarici qayda səni məcbur edir.) |
| mustn't | qadağa | Xəstəxananın gözləmə otağında "Siqaret çəkmək qadağandır" lövhəsini görürsən və içəri girən bir nəfəri xəbərdar edirsən: You mustn't smoke here. (Bu, tövsiyə deyil, qəti qadağadır — mustn't-u "lazım deyil" kimi tərcümə etmək ən çox rast gəlinən səhvdir.) |
| needn't / don't have to | ehtiyac yoxdur | Dostun sənin görüşünə tələsik gəlməyə çalışır, amma sən artıq içəridəsən və qapı açıqdır. Ona zəng edib deyirsən: You needn't wait. ("Gözləməyinə ehtiyac yoxdur" — heç bir qadağa yoxdur, sadəcə məcburiyyət yoxdur, istəsə gözləyə bilər.) |
| can / could | ümumi bacarıq | Uşaqlıq xatirələrini danışarkən bacının hansı yaşda üzməyi öyrəndiyini izah edirsən — bu, bir dəfəlik hadisə yox, o dövrdə malik olduğu ümumi bacarıqdır: She could swim at five. (Beş yaşında ümumiyyətlə üzə bilirdi — konkret bir yarışda üzməsi yox.) |
| was/were able to | konkret nailiyyət (bir dəfəlik) | Bina yanğın zamanı tüstü ilə dolmuşdu, amma bir nəfər çətinliklə də olsa özünü çölə çıxara bildi — bu, konkret, bir dəfəlik bir nailiyyətdir: He was able to escape. (Ümumi bacarıq deyil, məhz o kritik anda bacardığı konkret nəticə — ona görə could yox, was able to işlənir.) |
Qaydanın davamı tətbiqdədir:
- C — İki keçmiş hərəkətin ardıcıllığı: Past Simple vs Past Perfect
- D — First Conditional və reported speech
Bu mövzu üzrə 104 test sualı izahlı cavablarla tətbiqdə sizi gözləyir.